قوانین کپیرایت در ایران؛ چه اثری حمایت میشود و هنگام نقض حق چه باید کرد؟
اگر متن، ویدئو یا اسلاید یک دوره آموزشی را ساختهاید، حق دارید درباره نشر و استفاده از آن تصمیم بگیرید؛ البته دامنه این حق به نوع اثر و قانون مربوط بستگی دارد. استفاده دیگران از اثرِ مشمول حمایت، به اجازه صاحب حق یا یک استثنای قانونی نیاز دارد. ثبت اثر در قانون عمومی شرط آغاز حمایت نیست و نوشتن نام صاحب اثر زیر یک عکس، بهتنهایی اجازه بازنشر آن را نمیدهد. برای اینکه بدانید چه استفادهای مجاز است، باید نوع اثر، محل نخستین انتشار و قراردادهای مربوط را هم ببینید.
کدام قانون کپیرایت به اثر شما مربوط است؟
«کپیرایت» در گفتوگوی روزمره نامی کلی برای حقوق پدیدآورنده است. اما قوانین کپی رایت در ایران برای همه آثار حکم یکسانی ندارند. نقطه شروع، قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ است. برای ترجمه، تکثیر کتاب و اثر صوتی، نرمافزار و مبادلات الکترونیکی نیز باید قوانین مربوط را دید.
| نوع اثر یا استفاده | قانون یا مادهای که باید بررسی شود | نکته عملی |
|---|---|---|
| متن درس، کتاب، طرح، عکس، موسیقی و ویدئوی واجد شرایط | قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان، بهویژه مواد ۱ تا ۳ | حقوق نشر و بهرهبرداری و نیز حقوق معنوی پدیدآورنده را بررسی کنید. |
| ترجمه، تکثیر کتاب و نشریه یا اثر صوتی | قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی مصوب ۱۳۵۲ | طبق ماده ۱۰، اگر اثر زیر حمایت قانون ۱۳۴۸ باشد، مقررات همان قانون ملاک است. |
| نرمافزار آموزشی یا ابزار همراه دوره | قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرمافزارهای رایانهای مصوب ۱۳۷۹ | مدت حمایت و وضعیت کار سفارشی قواعد ویژه دارد. |
| انتشار و استفاده از اثر در بستر مبادلات الکترونیکی | مواد ۶۲، ۶۳ و ۷۴ قانون تجارت الکترونیکی | دیجیتال شدن اثر، حق تکثیر و نشر آن را از بین نمیبرد. |
این جدول برای پیدا کردن قانون مربوط است. یک ویدئوی آموزشی ممکن است تصویر، موسیقی، متن و عکسِ متعلق به اشخاص مختلف داشته باشد؛ مجوز استفاده از یکی از این اجزا، مجوز استفاده از بقیه نیست.
چه آثاری در ایران حمایت میشوند؟
ماده ۲ قانون ۱۳۴۸ از نوشتههای علمی، فنی، ادبی و هنری تا شعر، موسیقی، آثار دیداری و شنیداری، نقاشی، طرح، اثر عکاسی ابتکاری و آثار فنی دارای ابداع را نام میبرد. بنابراین جزوه آموزشی، اسلایدی که محتوای اصیل دارد، تصویر طراحیشده برای درس و فیلم ضبطشده دوره میتوانند در دامنه حمایت قرار بگیرند. قرار گرفتن محتوا در سایت یا شبکه اجتماعی، ماهیت اثر را عوض نمیکند؛ برای محتوای الکترونیکی، ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیکی هم به حقوق آثار مشمول قوانین یادشده اشاره میکند. متن ماده ۲ قانون ۱۳۴۸ و متن ماده ۶۲ این چارچوب را نشان میدهند.
مرز مهم، خودِ اثر است. اگر دو مدرس موضوع یکسانی را آموزش میدهند، شباهت موضوع بهتنهایی کپیبرداری نیست. برداشتن متن، تصویر، فایل صوتی یا بخشی مشخص از ویدئوی دیگری اما به حق پدیدآورنده مربوط میشود. درباره عکس هم قانون از اثری سخن میگوید که با روش ابتکاری و ابداع پدید آمده؛ پس هر عکس را باید با توجه به شرایط تولیدش سنجید.
اثر خارجی و محل نخستین انتشار چه اثری دارند؟
ماده ۲۲ قانون ۱۳۴۸ برای حمایت از حقوق مادی در چارچوب همان قانون شرط میگذارد: اثر باید نخستین بار در ایران چاپ، پخش، نشر یا اجرا شده باشد و پیشتر در کشور دیگری عرضه نشده باشد. این شرط برای همه حقوق و همه قوانین یکسان نیست. ماده ۶ قانون ۱۳۵۲، درباره حمایت از اتباع کشورهای دیگر در تکثیر کتاب، نشریه و اثر صوتی، وجود عهدنامه یا معامله متقابل را مطرح میکند. برای نرمافزار نیز ماده ۱۶ قانون ۱۳۷۹ به نخستین تولید و توزیع در ایران اشاره دارد. پس برای استفاده از اثر خارجی، نوع اثر، محل نخستین انتشار یا تولید و قانون حاکم را مشخص کنید. ماده ۲۲ قانون ۱۳۴۸، ماده ۶ قانون ۱۳۵۲ و ماده ۱۶ قانون نرمافزار نقطه شروعاند.
حقوق مادی و معنوی چه فرقی دارند؟
حقوق مادی به استفاده اقتصادی از اثر مربوط است؛ از جمله نشر، پخش، عرضه و اجرا. طبق ماده ۵ قانون ۱۳۴۸، پدیدآورنده میتواند استفاده از این حقوق را به دیگری واگذار کند. مثلاً مدرس میتواند اجازه عرضه ویدئویش را برای مدت و کانالی معین بدهد، بیآنکه همه استفادههای بعدی را واگذار کند.
حقوق معنوی به پیوند اثر با پدیدآورنده مربوط است. ماده ۴ آن را از نظر زمان و مکان نامحدود و غیرقابل انتقال میداند. مواد ۱۸ و ۱۹ هم درباره درج نام پدیدآورنده و منع تغییر یا تحریف اثر بدون اجازه او حکم دارند. اگر قرارداد تولید دوره فقط حق فروش و انتشار را واگذار کرده، نمیتوان از آن اجازه حذف نام سازنده یا تغییر اثر را نتیجه گرفت. مواد ۳ تا ۵ و ۱۸ تا ۱۹ قانون ۱۳۴۸
برای اثر مشترک هم سهم اشخاص را روشن کنید. طبق ماده ۶، وقتی کار چند پدیدآورنده از هم جدا و متمایز نیست، حقوق ناشی از اثر مشترک بهصورت مشاع به آنان تعلق دارد. در یک دوره، بهتر است از آغاز معلوم باشد نویسنده متن، سازنده ویدئو، طراح و گوینده چه حقوقی را برای چه استفادهای واگذار کردهاند.
مدت حمایت از حق مؤلف چقدر است؟
مدت حمایت به نوع اثر و نوع حق بستگی دارد. ماده ۱۲ اصلاحشده در سال ۱۳۸۹، مدت استفاده از حقوق مادیِ منتقلشده به وارث یا موصیله را ۵۰ سال پس از فوت پدیدآورنده تعیین میکند. برای اثر مشترک موضوع ماده ۶، این مدت از فوت آخرین پدیدآورنده حساب میشود. عدد ۳۰ سال در بعضی نسخههای قدیمی، متن پیش از اصلاح ماده ۱۲ است؛ برای این مورد به متن اصلاحشده رجوع کنید. مواد ۱۲ تا ۱۶ قانون ۱۳۴۸ با اصلاح ماده ۱۲
| وضعیت | مدت یا نقطه محاسبه در متن قانون |
|---|---|
| حقوق مادی منتقلشده از راه ارث یا وصیت در قانون ۱۳۴۸ | ۵۰ سال از فوت پدیدآورنده؛ برای اثر مشترک، از فوت آخرین پدیدآورنده |
| اثر سفارشی مشمول ماده ۱۳ قانون ۱۳۴۸ | حق مادی تا ۳۰ سال از پدیدآمدن اثر برای سفارشدهنده است، مگر توافق بر مدت کمتر یا ترتیب محدودتر |
| حق واگذارشده به انتقالگیرنده در ماده ۱۴ | استفاده تا ۳۰ سال پس از واگذاری، مگر توافق بر مدت کمتر |
| اثر عکاسی یا سینمایی در ماده ۱۶ | ۳۰ سال از نشر یا عرضه |
| حق مترجم در ماده ۱ قانون ۱۳۵۲ | حق منتقلشده به وارث، ۳۰ سال پس از فوت مترجم؛ با توجه به نسبت این قانون و قانون ۱۳۴۸ در مواد ۱۰ و ۱۱ |
| حقوق مادی نرمافزار در ماده ۱ قانون ۱۳۷۹ | ۳۰ سال از پدیدآمدن نرمافزار |
ماده ۱۵ قانون ۱۳۴۸ وضعیت حق را پس از پایان مدتهای مواد ۱۳ و ۱۴ هم مشخص میکند: حق به پدیدآورنده زنده برمیگردد و در صورت فوت او تابع ماده ۱۲ است. بنابراین با پایان مدت حق سفارشدهنده، اثر لزوماً برای استفاده همگان آزاد نمیشود. هنگام گرفتن مجوز عکس، متن یا نرمافزار، مدت و دامنه استفاده را در قرارداد بنویسید؛ تاریخ تولید اثر بهتنهایی وضعیت همه حقوق را روشن نمیکند. قانون ۱۳۴۸، قانون ۱۳۵۲ و قانون نرمافزار
چه استفادهای از اثر دیگران مجاز است؟
نخست ببینید مجوز صاحب حق همین نوع استفاده را پوشش میدهد یا نه. بدون مجوز، باید شرایط یک استثنای مشخص قانونی برقرار باشد. آموزشی بودن دوره بهتنهایی اجازه فروش یا انتشار عمومی محتوای دیگران را نمیدهد. اصطلاح «استفاده منصفانه» هم جای شروط قوانین ایران را نمیگیرد.
ماده ۷ قانون ۱۳۴۸ نقل از اثر منتشرشده را برای مقاصدی مانند آموزش، پژوهش و نقد، با ذکر مأخذ و در حدود متعارف مجاز میداند. قانون تعداد سطر یا درصد ثابتی تعیین نکرده است. نقل چند جمله از کتاب در اسلاید، همراه با نام منبع و توضیح مدرس، با بارگذاری فایل کامل کتاب در پنل دوره فرق دارد. بارگذاری فایل کامل دیگر نقل محدود نیست و به مجوز صاحب حق یا مبنای قانونی دیگری نیاز دارد. ماده ۷ قانون ۱۳۴۸
ماده ۱۱ همان قانون، نسخهبرداری شخصی و غیرانتفاعی را برای نوشتههای بند ۱ ماده ۲ و ضبط برنامههای رادیویی و تلویزیونی مجاز میداند. انتشار فایل در گروه هنرجویان یا فروش آن، استفاده شخصی نیست. ماده ۵ قانون ۱۳۵۲ هم برای نسخهبرداری آموزشی یا پژوهشی از کتاب، نشریه و اثر صوتی موضوع مواد ۲ و ۳، غیرانتفاعی بودن و تصویب اجازه نسخهبرداری را شرط کرده است. تبصره همان ماده به نسخهبرداری شخصی و خصوصی میپردازد. با این احکام، بارگذاری فصل اسکنشده کتاب در دوره پولی صرفاً به دلیل آموزشی بودن دوره مجاز نمیشود. ماده ۱۱ قانون ۱۳۴۸ و ماده ۵ قانون ۱۳۵۲
برای عکس کاور، موسیقی پسزمینه یا نمودار آماده، از صاحب حق مجوز بگیرید یا شرایط مجوز موجود را با شیوه عرضه دوره تطبیق دهید. نام اثر، بخش مورد استفاده، شیوه انتشار، مدت، محدوده مخاطبان و امکان ویرایش را در اجازهنامه روشن کنید. اجازه نمایش عکس در اسلاید دوره، لزوماً استفاده از همان عکس را در تبلیغ دوره پوشش نمیدهد؛ هر دو را جداگانه در متن بیاورید.
ثبت کپیرایت در ایران لازم است؟
ماده ۲۱ قانون ۱۳۴۸ میگوید پدیدآورندگان میتوانند اثر، نام و عنوان ویژه آن را ثبت کنند. ثبت در این قانون شرط آغاز حمایت نیست، هرچند همراه با مدارک دیگر میتواند به روشن شدن سابقه اثر کمک کند. نرمافزار حکم جداگانهای دارد: ماده ۸ قانون ۱۳۷۹ روند ثبت و تأییدیه فنی را بیان میکند و طبق ماده ۹، دعوای نقض حقوق نرمافزار زمانی در مرجع قضایی مسموع است که تأییدیه فنی پیش از طرح دعوا صادر شده باشد. ماده ۲۱ قانون ۱۳۴۸ و مواد ۸ و ۹ قانون نرمافزار
اگر دوره را با تیم تولید میکنید، پیش از انتشار قرارداد روشنی بنویسید. در آن مشخص کنید فایل خام و نسخه نهایی متعلق به چه کسی است، حق فروش و تبلیغ در کدام کانالها و تا چه زمانی داده میشود و آیا تدوین دوباره یا ترجمه مجاز است. ابهام در این موارد، تشخیص صاحب حق را هنگام اختلاف دشوار میکند.
برای اثبات سابقه کار نیز نسخههای اولیه متن و اسلاید، فایل خام ضبط، تاریخهای انتشار، مکاتبات سفارش و پرداخت و نسخه امضاشده قرارداد را کنار هم نگه دارید. هیچیک بهتنهایی نتیجه دعوا را تضمین نمیکند؛ ارزش آنها در این است که زنجیره تولید و اجازه استفاده را قابل پیگیری میکنند.
کپیرایت محتوای آنلاین و نرمافزار چگونه بررسی میشود؟
انتشار محتوا در اینترنت، آن را برای تکثیر آزاد نمیکند. ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیکی از حق تکثیر، اجرا و توزیع آثار مشمول قوانین یادشده در قالب «دادهپیام» حمایت میکند. ماده ۶۳ اعمال موقت و اجتنابناپذیری را که جزئی از پردازش دادهپیام در شبکهاند، از حکم پیشین جدا میکند. این استثنا به کارکرد فنی شبکه مربوط است و بازنشر عمدی یک دوره یا پست را مجاز نمیکند. ماده ۷۴ نیز برای نقض حقوق در بستر مبادلات الکترونیکی ضمانت اجرای کیفری دارد. مواد ۶۲، ۶۳ و ۷۴ قانون تجارت الکترونیکی
نرمافزار آموزشی هم قانون خاص خود را دارد. ماده ۱ قانون ۱۳۷۹ حق نشر، عرضه، اجرا و بهرهبرداری مادی و معنوی را برای پدیدآورنده بیان میکند. اگر برنامهنویسی برای دوره شما ابزار تمرین میسازد، حق تغییر، توسعه، فروش و ارائه کد به هنرجویان را در قرارداد روشن کنید. ماده ۶ درباره نرمافزاری که هدف استخدام یا قرارداد، ساخت آن بوده نیز حکم دارد؛ پرداخت هزینه ساخت بهتنهایی دامنه همه حقوق را مشخص نمیکند. قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرمافزارهای رایانهای
اگر محتوای شما کپی شد، چه کنید؟
اگر محتوایتان کپی شد، پیش از درخواست حذف یا شکایت، نسخه منتشرشده خودتان، فایلهای اولیه و قراردادهای مربوط را جمع کنید. نشانی صفحه یا پست کپیشده، تاریخ مشاهده، تصویر صفحه و فایل منتشرشده را هم نگه دارید. اگر محتوا چند صاحب حق دارد، روشن کنید حق مورد ادعا متعلق به چه کسی است. این مدارک کمک میکنند اثر، نوع استفاده و وجود یا نبود مجوز مشخص شود.
بعد میتوانید از منتشرکننده درخواست مشخصی کنید: حذف نسخه، اصلاح انتساب یا مذاکره درباره مجوز. اگر مسئله حل نشد، مدارک را برای بررسی حقوقی و طرح شکایت متناسب با نوع اثر آماده کنید. طبق ماده ۲۹ قانون ۱۳۴۸، مرجع قضایی میتواند هنگام رسیدگی به شکایت صاحب حق برای جلوگیری از نشر، پخش و عرضه اثر و ضبط آن دستور بدهد. مواد ۲۳ تا ۲۵ همان قانون برای رفتارهای معین مجازات مقرر کردهاند. قانون ۱۳۵۲ و قانون تجارت الکترونیکی نیز احکام مرتبط دارند. درخواست مناسب و نتیجه پرونده به نوع اثر، صاحب حق، رفتار انجامشده و مدارک بستگی دارد؛ همه موارد کپیبرداری یک مسیر یا مجازات واحد ندارند. مواد ۲۳ تا ۲۹ قانون ۱۳۴۸
آثار ایرانی در خارج و کنوانسیون برن
در زمان بازبینی این متن، نام ایران در فهرست اعضای کنوانسیون برن در WIPO دیده نمیشود. از این وضعیت نمیتوان نتیجه گرفت که استفاده از همه آثار خارجی در ایران آزاد است؛ قانون داخلی مرتبط، شرط نخستین انتشار و در موارد لازم، عهدنامه یا معامله متقابل را باید بررسی کرد. حمایت از اثر ایرانی در کشور دیگر هم لزوماً به ثبت در همان کشور وابسته نیست. طبق ماده ۳ کنوانسیون برن، بعضی آثار پدیدآورندگان کشورهای غیرعضو، از جمله آثاری که نخستینبار در کشور عضو منتشر شدهاند، میتوانند زیر حمایت قرار گیرند. نتیجه به کشور مقصد، نوع اثر و شیوه انتشار بستگی دارد.
پرسشهای پرتکرار
آیا نوشتن نام عکاس یا نویسنده برای استفاده از اثر کافی است؟
خیر. ذکر نام و مأخذ در مواردی مانند نقل متعارفِ ماده ۷ لازم است، اما جای اجازه بهرهبرداری را نمیگیرد. برای گذاشتن عکس دیگری روی کاور دوره یا بازنشر کامل متن او، مجوز همان استفاده را بررسی کنید.
آیا میتوان چند سطر از کتاب را در دوره آموزشی نقل کرد؟
ماده ۷ قانون ۱۳۴۸ نقل از اثر منتشرشده را برای هدف آموزشی، با ذکر مأخذ و در حدود متعارف مجاز میداند. قانون تعداد سطر ثابتی نداده است؛ مقدار نقل و رابطه آن با توضیح آموزشی خودتان اهمیت دارد. انتشار کل کتاب یا فصل اسکنشده را با این استثنا یکی نگیرید.
آیا برای حمایت از پست و ویدئوی آموزشی باید آن را ثبت کرد؟
ثبت در قانون عمومی ۱۳۴۸ اختیاری است و شرط آغاز حمایت به شمار نمیرود. برای نشان دادن سابقه تولید، فایل خام، نسخههای اولیه، زمان انتشار و قراردادها را نگه دارید. برای نرمافزار، ماده ۹ قانون خاص، تأییدیه فنی پیش از طرح دعوای نقض حق را شرط شنیده شدن دعوا در مرجع قضایی میداند.
مدت کپیرایت عکس، ترجمه و نرمافزار یکی است؟
خیر. ماده ۱۶ قانون ۱۳۴۸ برای اثر عکاسی ۳۰ سال از نشر یا عرضه مقرر میکند؛ ماده ۱ قانون ۱۳۷۹ برای حقوق مادی نرمافزار ۳۰ سال از پدیدآمدن آن را میگوید. حق مترجم در قانون ۱۳۵۲ حکم دیگری دارد و باید نسبت آن با قانون ۱۳۴۸ نیز بررسی شود. برای تعیین تاریخ پایان حمایت، نوع حق و قانون حاکم را مشخص کنید.
آیا هر اثر خارجی را میتوان در دوره استفاده کرد؟
خیر. ماده ۲۲ قانون ۱۳۴۸ برای حمایت از حقوق مادی در چارچوب آن قانون، نخستین انتشار در ایران را شرط میداند. ماده ۶ قانون ۱۳۵۲ هم برای حمایت از اتباع دیگر کشورها در موضوعات مشمول آن، عهدنامه یا معامله متقابل را مطرح میکند؛ البته ماده ۱۰ همان قانون، آثار زیر حمایت قانون ۱۳۴۸ را تابع مقررات آن میداند. پیش از استفاده، نوع اثر، صاحب حق، محل نخستین انتشار و مجوز را بررسی کنید. عضو نبودن ایران در برن بهتنهایی پاسخ این پرسش نیست.
برای شروع، تیم فنی لازم نداری
دوریفای سایت و زیرساختش رو آماده میکنه؛ تو دورههات رو امن بفروش و پرداخت بگیر، بدون خرید جداگانهی هاست و دامنه. شروع کن



