دیتابیس چیست؟ تعریف، کاربرد و طرز کار با یک مثال ساده
وقتی کسی از یک سایت آموزشی دورهای میخرد، سایت باید نام خریدار، دورهٔ انتخابشده و وضعیت سفارش را نگه دارد. دیتابیس یا پایگاه داده این اطلاعات را منظم نگه میدارد تا برنامه بتواند آنها را ثبت کند، پیدا کند و تغییر دهد. اگر اطلاعات در چند فایل پراکنده باشند، پیدا کردن سفارش و هماهنگ نگه داشتن تغییرات سختتر میشود. مسیر یک سفارش نشان میدهد دیتابیس چگونه به کار میآید.
دیتابیس چیست؟
دیتابیس مجموعهای سازمانیافته از دادههاست. «داده» میتواند نام خریدار، شمارهٔ سفارش، مبلغ پرداختی یا وضعیت دسترسی به یک دوره باشد. پایگاه داده این اطلاعات را طوری نگه میدارد که برنامه بتواند دادهٔ موردنیاز را پیدا و ویرایش کند. جمع کردن چند فایل در یک پوشه، بهتنهایی چنین امکانی نمیدهد.
برای نمونه، در یک پایگاه دادهٔ رابطهای میتوان جدولی برای مشتریان و جدولی برای سفارشها ساخت و آنها را به هم پیوند داد. همهٔ دیتابیسها جدولی نیستند؛ بعضی دادهها را بهشکل سند، جفتِ کلید و مقدار یا ساختارهای دیگر نگه میدارند. در همهٔ این مدلها، داده برای نگهداری و بازیابی سازمان مییابد. توضیح IBM دربارهٔ پایگاه داده نیز مدل جدولی را از مدلهای غیررابطهای جدا میکند.
یک سفارش در دیتابیس چگونه ثبت و پیدا میشود؟
فرض کنید خریدار فرم سفارش یک دوره را در سایت تکمیل میکند. برنامه اطلاعات لازم را میگیرد و درخواست ثبت سفارش را به نرمافزار مدیریت پایگاه داده میفرستد. در یک طرح سادهٔ رابطهای، دادهها میتوانند در دو جدول قرار بگیرند:
| جدول | نمونهٔ دادههای هر سطر | شناسهٔ مهم |
|---|---|---|
| مشتریان | نام و راه ارتباطی یک خریدار | customer_id |
| سفارشها | دورهٔ انتخابی، مبلغ، وضعیت و شناسهٔ خریدار | order_id و customer_id |
هر سطر یک «رکورد» است و هر ستون، بخشی از اطلاعات آن رکورد را نگه میدارد. customer_id در جدول مشتریان کلید اصلی است؛ یعنی شناسهای که هر مشتری را از دیگران متمایز میکند. همین شناسه در جدول سفارشها نشان میدهد سفارش به کدام مشتری تعلق دارد. به این ترتیب، لازم نیست نام و راه ارتباطی خریدار را برای هر سفارش او دوباره ثبت کنیم.
وقتی خریدار صفحهٔ سفارشهایش را باز میکند، برنامه با یک پرسوجو سفارشهای مرتبط با شناسهٔ او را میگیرد و نشان میدهد. اگر وضعیت سفارشی تغییر کند، رکورد همان سفارش بهروزرسانی میشود. پس در همین مسیر کوتاه، داده ثبت میشود، به دادههای دیگر پیوند میخورد و هنگام نیاز پیدا یا اصلاح میشود.
دیدن یک سفارش در صفحهٔ سایت به معنی دسترسی مستقیم خریدار به همهٔ دادهها نیست. برنامه درخواست را میفرستد و نتیجهای را که باید نمایش داده شود، نشان میدهد. کنترل دسترسی هم به طراحی برنامه و تنظیمات سیستم مدیریت پایگاه داده نیاز دارد.
دیتابیس، DBMS و SQL چه فرقی دارند؟
این سه اصطلاح به هم مربوطاند و هرکدام نقش جداگانهای دارند:
| اصطلاح | نقش در مثال سفارش |
|---|---|
| داده | نام مشتری، شناسهٔ سفارش و وضعیت آن |
| دیتابیس یا پایگاه داده | مجموعهٔ سازمانیافتهای که این اطلاعات در آن نگهداری میشود |
| DBMS | نرمافزاری که ثبت، بازیابی، تغییر و مدیریت دسترسی به دادهها را انجام میدهد |
| SQL | زبانی برای نوشتن بسیاری از درخواستها به پایگاه دادهٔ رابطهای |
مسیر درخواست معمولاً چنین است: کاربر ← برنامهٔ سایت ← DBMS ← دادههای پایگاه داده. DBMS مخفف «سیستم مدیریت پایگاه داده» است. این نرمافزار درخواستها را پردازش میکند و امکان مدیریت داده و دسترسی به آن را فراهم میکند. IBM در توضیح DBMS و SQL نقش این دو را جداگانه شرح میدهد.
SQL خودِ دیتابیس نیست. برنامهنویس میتواند با آن در یک پایگاه دادهٔ رابطهای درخواست کند «سفارشهای این مشتری را پیدا کن» یا «وضعیت این سفارش را تغییر بده». کاربر سایت لازم نیست این دستورها را بنویسد؛ او با صفحهٔ سایت کار میکند و برنامه درخواست مناسب را میسازد. نامهایی مانند MySQL و PostgreSQL به سیستمهای مدیریت پایگاه دادهٔ رابطهای اشاره دارند، نه به خود زبان SQL.
دیتابیس چه کاربردی دارد و چه زمانی از اکسل بهتر است؟
در سایت آموزشی، اطلاعات حسابها، دورهها، ثبتنامها و سفارشها به هم مربوطاند. فروشگاه هم باید کالاها را به سفارشها پیوند دهد. وقتی برنامه مدام دادهای را ثبت، پیدا یا بهروزرسانی میکند، دیتابیس راهی برای نگهداری منظم آن دادههاست.
هر فهرستی به دیتابیس جداگانه نیاز ندارد. برای ثبت دستی یک فهرست کوچک یا تحلیل سریع چند ردیف، صفحهگستردهای مانند اکسل اغلب سادهتر است. وقتی چند نفر یا چند بخش برنامه همزمان با داده کار میکنند، رکوردها به هم وابستهاند یا دسترسی افراد باید کنترل شود، نیاز به سیستم مدیریت پایگاه داده بیشتر میشود.
| نیاز | فایل یا اکسل | پایگاه داده همراه با DBMS |
|---|---|---|
| فهرست کوچک و ویرایش دستی | راهاندازی ساده و مناسب | ممکن است بیش از نیاز باشد |
| ارتباط میان مشتری، دوره و سفارش | نگهداری ارتباطها به رسیدگی دستی بیشتری نیاز دارد | میتوان ارتباطها را در مدل داده تعریف کرد |
| دسترسی همزمان و کنترل دسترسی | به ابزار و شیوهٔ استفاده وابسته است | برای مدیریت دسترسی و درخواستهای چند کاربر طراحی میشود |
| جستوجو و گزارش تکراری در برنامه | با بزرگتر شدن کار دشوارتر میشود | پرسوجوهای مشخص را میتوان در برنامه به کار گرفت |
از این مقایسه نمیشود نتیجه گرفت که دیتابیس همیشه سریعتر از اکسل است. سرعت و سادگی به اندازهٔ داده، طراحی، ابزار و نوع کار بستگی دارد. برای انتخاب، ببینید اطلاعات فقط فهرستی برای بررسی دستیاند یا برنامه باید مرتب آنها را تغییر دهد و بازیابی کند.
انواع اصلی پایگاه داده کداماند؟
یک راه برای شناخت انواع دیتابیس، نگاه کردن به شیوهٔ سازماندهی داده است. پایگاه دادهٔ رابطهای دادهها را در جدولهای دارای سطر و ستون نگه میدارد و ارتباط میان جدولها را مشخص میکند. مثال مشتری و سفارش از همین نوع بود. MySQL و PostgreSQL دو سیستم مدیریت پایگاه دادهٔ رابطهایاند.
NoSQL به یک مدل واحد اشاره نمیکند و چند نوع پایگاه دادهٔ غیررابطهای را در بر میگیرد. دیتابیس سندی اطلاعات مرتبط را در سندها نگه میدارد؛ MongoDB نمونهای از این گروه است. در مدل کلیدـمقدار، داده با یک کلید مشخص پیدا میشود. مدل گراف هم ارتباط میان موجودیتها را نمایش میدهد. راهنمای MongoDB دربارهٔ NoSQL این مدلها را جداگانه معرفی میکند.
SQL زبان پرسوجو است؛ NoSQL نامی برای خانوادهای از پایگاه دادههای غیررابطهای است. «ابری» یا «محلی» محل میزبانی را مشخص میکند و «متنباز» یا «تجاری» به شیوهٔ عرضهٔ نرمافزار مربوط است. این برچسبها مدل داده را نشان نمیدهند؛ برای نمونه، پایگاه دادهٔ رابطهای میتواند روی سرور شخصی یا در فضای ابری اجرا شود.
انتخاب مدل از شکل اطلاعات و پرسشهایی شروع میشود که برنامه باید پاسخ دهد. اگر ارتباط مشتری، سفارش و دوره در مرکز کار است، مدل رابطهای نقطهٔ شروع خوبی برای بررسی است. اگر ساختار داده متفاوت است، مدلهای غیررابطهای را هم با همان نیاز بسنجید. نام تازهتر یک ابزار، بهتنهایی دلیل انتخاب آن نیست.
هنگام طراحی و نگهداری دیتابیس به چه چیزهایی توجه کنیم؟
پیش از ساخت جدول یا انتخاب محصول، مشخص کنید چه دادههایی باید نگهداری شوند و هر بخش برنامه به کدام دادهها نیاز دارد. در سایت آموزشی، شناسهٔ مشتری، شناسهٔ سفارش و وضعیت سفارش باید معنای مشخصی داشته باشند. اگر وضعیت یک سفارش در چند جای مستقل ثبت شود، هماهنگ نگه داشتن آنها سختتر میشود.
ذخیره شدن داده بهتنهایی به معنی ایمن بودن یا امکان بازیابی آن پس از مشکل نیست. دسترسیها باید با نقش افراد و برنامه متناسب باشند و از اطلاعات مهم نسخهٔ پشتیبان تهیه شود. روش تهیه و آزمودن نسخهٔ پشتیبان به ابزار و شیوهٔ میزبانی بستگی دارد. این تصمیمها حتی برای فهرست کوچکی از سفارشها هم اهمیت دارند.
پرسشهای متداول
آیا برای استفاده از دیتابیس باید برنامهنویسی بلد باشیم؟
برای استفاده از سایتی که اطلاعاتش در دیتابیس ذخیره میشود، خیر. برنامه دادهها را ثبت و بازیابی میکند. ساخت برنامهای که به دیتابیس وصل میشود یا طراحی ساختار داده، معمولاً دانش فنی میخواهد.
آیا اطلاعات هر سایت در دیتابیس ذخیره میشود؟
نه لزوماً. سایتی با چند صفحهٔ ثابت میتواند بدون پایگاه دادهٔ جداگانه کار کند. برای سایتهایی که حساب کاربری، سفارش یا محتوای قابل تغییر دارند، دیتابیس راهی رایج برای نگهداری و بازیابی این اطلاعات است.
آیا اکسل هم دیتابیس است؟
اکسل نرمافزار صفحهگسترده است و اطلاعات را در جدول نگه میدارد. برای یک فهرست دستی کوچک مناسب است، ولی اگر دادهها به هم پیوند دارند و برنامه مدام آنها را میخواند یا تغییر میدهد، سیستم مدیریت پایگاه داده را هم بررسی کنید.
فرق SQL با MySQL چیست؟
SQL زبانی برای تعریف و پرسوجوی داده، بهویژه در پایگاه دادههای رابطهای است. MySQL نرمافزار مدیریت پایگاه دادهٔ رابطهای است که از SQL برای کار با داده استفاده میکند.
آیا NoSQL یعنی هیچوقت از SQL استفاده نمیشود؟
خیر. NoSQL نام خانوادهای از پایگاه دادههای غیررابطهای است و به معنی ممنوع بودن SQL نیست. روش پرسوجو و ساختار داده را باید برای هر ابزار جداگانه بررسی کرد.
در مثال سایت آموزشی، دیتابیس سفارش را نگه میدارد، آن را به خریدار پیوند میدهد و هنگام نیاز در اختیار برنامه میگذارد. برای طراحی چنین ساختاری باید بدانید چه اطلاعاتی دارید، چه ارتباطی میان آنهاست، چه کسی به آنها دسترسی دارد و برنامه قرار است چه چیزی را پیدا کند. پاسخ همین پرسشها به انتخاب ساختار و ابزار مناسب کمک میکند.
راهاندازی رایگان سایت آموزشی با دوریفای
با دوریفای، بدون درگیری فنی آکادمی آنلاین خودتان را بسازید؛ دورههای امن و رمزگذاریشده بفروشید، با درگاه دوریفای پرداختها را دریافت کنید و روی آموزش تمرکز داشته باشید. شروع



